شرح قصیده ی ایوان مداین
شرح ابیات و آرایه های ادبی قصیده ی «ایوان مداین» خاقانی
(درس پنجم ادبیات 2 پیش دانشگاهی علوم انسانی)
تدوین:
اکبر یحیوی
دبیر مقطع متوسطه و
پیش دانشگاهی شهرستان نکا
پیشگفتار
قصیده ی ایوان مداین از معروف ترین قصاید خاقانی است که عامه ی مردم آشنای به ادب فارسی آن را می دانند، بلکه می توان گفت خاقانی بدین قصیده شناخته شده است. در این قصیده زوال نعمت های دنیا و عظمت و جلال سلاطین ساسانی را مطرح کرده و آن را آیینه ی عبرت قرار داده است. پیش از خاقانی «بُحتُری»، شاعر عرب، در قرن سوم (206- 284ه.ق) قصیده ی «المدائن» را (که در بحر خفیف و دارای 56 بیت است) در وصف ایوان مداین و بیان عظمت دولت ساسانی سروده بود، این قصیده از نوادر اشعار عرب به شمار می آید. «بحتری قصیده ی خود را تنها برای بیان زیبایی کاخ ساسانیان و عظمت و قدرت سازندگان آن و نعمتی که از سوی آنان بر عرب رفته است سروده. در صورتی که خاقانی در سرودن قصیده ی خود به پند و اندرز نظر داشته و این موضوع خود از مطلع قصیده او نمایان است.» (محمود انوار،1383: 48)
«قبل از بحتری بعضی از شعرای عرب درباره ی ساسانیان و ایوان مداین شعر سروده اند و یا لااقل نام شاهان ساسانی یا پایتخت ایشان را برای مثال در اشعار خود آورده اند از آن جمله «عنتره بن شدّاد عیسی» شاعر مشهور جاهلی در مدح خسرو انوشیروان قطعه ای سروده است. گروهی از بزرگان و شعرا بعد از خرابی بر این ایوان گذشته اند مثلاً حضرت علی بن ابی طالب (ع) بر این ایوان می گذرد و این بیت «اسود بن یعفر» را می خواند که:
و دار نَدامی عَطّلُوها و اَدلَجوا
بها أثَرٌ مِنهُم جدیدٌ و دارسُ.» (همان: صص19 و20)
«خیّام» نیز در رباعی زیر همگان را به عبرت آموزی از ویرانه های کاخ شکوهمند دیروزین فرا خوانده بود:
«آن قصر که با چرخ همی زد پهلو،
بر درگهِ او شهان نهادندی رو،
دیدیم که بر گنگره اش فاخته ای،
بنشسته، همی گفت که: کوکو کوکو!»
خاقانی در سفر دوم حج (سال 569 ه. ق) در بازگشت از مکّه بر ایوان مداین گذر کرده و شکوه از دست رفته ی ساسانیان را به یاد آورده و این قصیده را سروده است. اصل قصیده دارای 42 بیت، در وزن «مفعولُ مفاعیلن مفعولُ مفاعیلن» و بحر «هزج مثمّن اخرب» است.
با توجه به شیوه ی سخن خاقانی که اجتناب از سادگی و روی آوردن به کنایه، تشبیه و استعاره است، در این نوشتار به شرح ابیات و توضیح نکات بلاغی قصیده ی مذکور، با بهره گیری از شروح معتبر (که در منابع ذکر شده) پرداخته شده است.
برای مشاهده ی شرح قصیده بر روی ادامه ی مطلب کلیک فرمایید.
مطالب تخصصی زبان و ادبیات فارسی