نكاتي درباره سه رباعي از خيام

ادبیات فارسی سال دوم

نگارش: اکبر قاسمی گل افشانی (سوادکوه)

 

رباعي اول :

آن قصر كه جمشيد در او جام گرفت

آهو بچه كرد و روبه آرام گرفت

بهرام كه گور مي گرفتي همه عمر

ديدي كه چگونه گور بهرام گرفت

نكته اول : خيام در اين رباعي بي اعتباري دنيا و مرگ را هشدار مي دهد و مي گويد شاهان بزرگي همچون جمشيد (پادشاه پيشدادي شاهنامه)و بهرام گور(پادشاه ساساني )  با آن همه ثروت و جاه و جلال نتوانسته اند از مرگ نجات پيدا كنند .

نكته ي دوم : ارتباط جمشيد با شراب چيست؟ « بسياري از روايات كشف« مي » را به جمشيد نسبت داده اند . صاحب جوامع الحكايات آورده است كه چون انگور فاسد شد ،آب آن را گرفتند تا شايد از آن آب بتوان در مدتي زياد استفاده كرد . پس از مدتي آب تلخ شد و جمشيد پنداشت كه زهر شده است و آن را در خمره اي كرد و سرش ببست . اتفاقا ً يكي از كنيزان او را مرضي سخت در رسيد و طاقتش طاق شد و به منظور خودكشي قدحي از آن بخورد و اهتزازي در وي پديد آمد و لذتي عظيم يافت و درد كمتر شد . آن حال با جمشيد بگفتند و او نيز از آن بخورد و در بيشتر امراض به كار گرفت و آن را «شاه دارو» نام نهاد زيرا كه سبب شفا مي شد»

نكته ي سوم : « گور» در مصراع چهارم به دو معني آمده است (ايهام دارد ) :1- قبر 2- گورخر .

در فرجام كار بهرام گور در هفت پيكر نظامي (تصحيح برات زنجاني ،صص 173-177)مي خوانيم كه وي در دشت گورخري مي بيند . او را تعقيب مي كند گورخر وارد غاري مي شود بهرام هم به دنبال او . آن گاه ديگر كسي بهرام را نمي بيند .

نظامي در باب وي مي فرمايد:

گرچه پاي هزار گور شكست

آخر از پاي مال گور نرست

خانه ي خاكدان دو در دارد

تا يكي را برد دگر آرد

نكته ي چهارم :در بيت دوم آرايه عكس وجود دارد :(1- بهرام گور مي گرفت 2- گور بهرام مي گرفت ).

نكته ي پنجم : مفهوم اين رباعي را مي توان در ابيات زير ديد :

آن قصر كه بر چرخ همي زد پهلو

بر درگه او شهان نهادندي رو

ديديم كه بر كنگره اش فاخته اي

بنشسته همي گفت كه كوكو كوكو (خیام) 

 و:

آن جا كه بود آن دلستان، با دوستان در بوستان

شد گرگ و روبه را مكان، شد گور و كركس را وطن

كاخي كه ديدم چون ارم ، خرم تر از روي صنم

ديوار او بينم به خم ، ماننده ي پشت شمن (امير معزي)

و :

 كمند صيد بهرامي بيفكن جام جم برگير

كه من پيمودم اين صحرا نه بهرام است و نه گورش

(حافظ)

 

رباعي دوم :

برخيز و مخور غم جهان گذران

بنشين و دمي به شادماني گذران

در طبع جهان اگر وفايي بودي

نوبت به تو خود نيامدي از دگران

نكته ي اول : پيام رباعي ، بي وفايي و بي اعتباري دنيا و دعوت به شادي است . در روضه خلد مجد خوافي (ص 111) آمده است كه «روزي بهلول ديوانه به نزديك هارون درآمد . او را متفكر ديد . گفت: موجب چيست؟ گفت: تفكر بي وفايي دنيا مي كنم . گفت : تو را اين فكر نمي بايد كرد . اگر جهان را وفايي بودي هرگز پادشاهي به تو نرسيدي .»

«بي وفايي دنيا» در ادب فارسي به صورت هاي گوناگون به تصوير كشيده شده است . خواجوآن را پيرزن عشوه گر مي داند :

دل در اين پيرزن عشوه گر دهر مبند

كاين عروسي است كه در عقد بسي داماد است

حافظ نيز مي فرمايد:

مجو درستي عهد از جهان سست نهاد

كه اين عجوزه عروس هزار داماد است

نكته ي دوم: در بيت اول اين رباعي آرايه هاي تضاد (ميان برخيز و بنشين ) و جناس تام (ميان گذران مصراع اول در معني گذرنده و گذران مصراع دوم در معني سپري كن )بسيار خوش نشسته است .

 

رباعي سوم :

آنان كه محيط فضل و آداب شدند

در جمع كمال شمع اصحاب شدند

ره زين شب تاريك نبردند برون

گفتند فسانه اي و در خواب شدند

نكته ي اول : مفهوم رباعي ،ناشناخته بودن راز هستي است

نكته ي دوم :حافظ به كرات در اين مضمون سروده است :

چيست اين سقف بلند ساده ي بسار نقش

زين معما هيچ دانا در جهان آگاه نيست

و:

حديث از مطرب و مي گو و راز دهر كمتر جو

كه كس نگشود و نگشايد به حكمت اين معما را

و:

برو اي زاهد خودبين كه ز چشم من وتو

راز اين پرده نهان است و نهان خواهد بود

و:

.....