شمیم ادب

تعریف فک اضافه: گاه اسمی را از صورت اضافه خارج می کنند و اضافه را مقطوع می سازند، این عمل را فک اضافه می نامند.

   با توجّه به نظر دکتر محمّد معین در صفحات 202 و 203 کتاب «اضافه»، «برای فک اضافه به سیزده روش عمل می کنند» که در کتاب های دبیرستان و پیش دانشگاهی به دو نوع آن اشاره شده که در ذیل به شرح و بسط آن دو، با شواهد مثال از متون نظم و نثر کهن پرداخته می شود :

1- گاهی حرف «را» به جای کسره ی مضاف بعد از مضافٌ الیه آن قرار می گیرد و در این صورت اغلب مضافٌ الیه مقدّم بر مضاف است ؛ مانند بیت زیر از «حافظ» :

* «یاد باد آن که سر کوی توام منزل بود / دیده را روشنی از نور رُخَت حاصل بود»

  یعنی: روشنیِ دیده از نور رخت حاصل بود.

نکته : سهراب سپهری نیز از این نقش نما (فک اضافه) استفاده کرده است :

«و اگر جا پایی دیدیم، مسافر کهن را از پی برویم.»  (سهراب سپهری)

یعنی : از پیِ مسافر کهن برویم.»

2- گاهی نیز مضاف پیش از مضافٌ الیه می آید ؛ مانند ابیات زیر :

* «تا سلسله ی ایوان بگسست مداین را / در سلسله شد دجله چون سلسله شد پیچان»   (خاقانی)

 یعنی: تا سلسله ی ایوانِ مداین بگسست.  در این مثال «ایوانِ مداین» از حالت اضافه خارج و اضافه را مقطوع ساخته است، پس را فک اضافه و بدل از کسره اضافه می باشد.

* «پرسید آن چنار که تو چند روزه ای /  گفتا چنار سال مرا بیشتر ز سی است.»     (ناصرخسرو)

   یعنی: سالِ من.     

* «ساقيا برخيز و دردِه جام را /  خاك بر سر كُن غمِ ايّام را»     (حافظ)

    يعني: خاك بر سرِ غم ايّام كن.                

* «گفتمش جام جم به دستم بود /  طفل بودم ز جهل بشکستم

   گفت اگر جام جم شکست ترا  / دیگری به از آنت بفرستمم»    (عطّار)

یعنی: جام جمِ تو

مثال های متعدّد دیگر از فک اضافه نوع اوّل:

* «پادشاهی او راست زیبنده ؛ خدایی اوراست درخورنده»      (تاریخ جهانگشا، عطاملک جوینی)

 یعنی: پادشاهی زیبندهِ اوست ؛ خدایی درخورنده یِ اوست.

* «ای برادر! مرا دست باز بند و پالهنگ در گردن افکن.»   (سمک عیّار، فرامرز بن خداداد)

یعنی: دستِ من بازبند. 

* «مرا مادرم نام مرگ تو کرد / زمانه مرا پُتک ترگ تو کرد»   (فردوسی)

یعنی: مادرم نامِ من مرگ تو کرد.       

* «مرا بود نوبت، برفت آن جوان /  ز دردش منم چون تن بی روان»   = نوبتِ من بود.   (فردوسی)  

* «آوخ که پست گشت مرا همّت بلند / زنگار غم گرفت مرا طبع غم زدای»      (مسعود سعد)

                   یعنی: همّتِ بلند                                طبع غم زدایِ من

* «کسی را که همّت بلند اوفتد /  مرادش کم اندر کمند اوفتد»

  یعنی: همّتِ کسی که بلند اوفتد

* «هرکه را طبع در نظم شعر راسخ شد، و سخنش هموار گشت روی به علم شعر آرد و عروض بخواند.» (چهار مقاله، نظامی عروضی)

یعنی: طبعِ هر که

* «آری هر که را پای به گنج سعادت فرو رود . . .  .»    (مرزبان نامه، سعدالدین وراوینی)

یعنی: پای هرکه                 

* «تا خواننده را میل طبع به مطالعه ی ظاهر آن کشش کند.»  (مرزبان نامه، سعدالدین وراوینی)

یعنی: میل طبع خواننده      

* «چون به سختی در بمانی تن به عجز مده /  دشمنان را پوست برکن، دوستان را پوستین»   (گلستان، سعدی)

یعنی: پوستِ دشمنان و پوستینِ دوستان را بکن.

* «ای مرغ سحر عشق ز پروانه بیاموز / کان سوخته را جان شد و آواز نیامد» = جان آن سوخته   (گلستان، سعدی)

* «مرا مهر سیه چشمان ز سر بیرون نخواهد شد /  قضای آسمانت این و دیگرگون نخواهد شد»    (حافظ)

 * «این را نسخت درست نیست.»   (تاریخ بیهقی)

* «بس فراخست حرص را میدان  / سخت تنگست رزق را روزن»    (جمال الدّین عبدالرزاق)

* «بهر ثواب تیر بلا را سپر شوند / بازوی صبر تو کشد الحق چنین کمان»   (جمال الدّین عبدالرزاق)

* «آب را به برابری گرم کرد و به توسط گرمی جذب به مدّتی دراز، تا زمین را یک ربع برهنه شد.» (چهار مقاله، نظامی عروضی)

* «شحنه را دل بر ایشان بسوخت.»   (سمک عیّار، فرامرز بن خداداد)

* «چون ابرهه را چشم بر عبدالمطلّب افتاد . . .  .»                                          

* «ملک را از آن منظر چشم به وی افتاد.» 

* «آن زن را دل به نور معرفت گشاده شد.»                              

* «چون آن درویش را نظر بر وی افتاد.»                                 

* «ما را دل با استاد امام می نگرد.»                                    

* «گاو را چیزی در گردن افکند.»                                       

* «مردمان گفتند ما را غرض به تبرک است.»                         

* «در دوزخ را کلید به جز حصول مراد نفس نیست.»               

* «این امیر بارهای سیب را سر بگشاد.»                              

 * «بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم /  فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم»     (حافظ)

   منابع:

1- خانلری، پرویز ناتل، تاریخ زبان فارسی، تهران، فرهنگ نشر نو، چ هفتم، 1382.          

2- خطیب رهبر، خلیل، دستور زبان فارسی (کتاب حروف اضافه و ربط)، تهران، انتشارات مهتاب، چ چهارم، 1379.

3- ذوالنّور، رحیم، در جستجوي حافظ، تهران، انتشارات زوّار، چ دوم، 1367.

4- سپهری، سهراب، هشت کتاب، تهران، انتشارات طهوری، چ سی و دوم، 1381.

5- شریعت، محمدجواد، دستور زبان فارسی، تهران، انتشارات اساطیر، چ سوم، 1367.

6- معین، محمد، اضافه، تهران، انتشارات امیرکبیر، چ پنجم، 1370.