چون خبر شكست سپاه ايران به كيخسرو مي رسد، رستم را فرامي خواند و به ياري سپاه مي فرستد. از آن سوي نيز سپاهياني از سرزمين هاي گوناگون به ياري سپاه توران مي آيند كه كاموس و خاقان چيـن از جملـــه دلاوران و سرداران اين لشكرها هستند. رستم كه دو منــزل يكي مي كند و روزان و شبان اندكي نمي آسايـد، شب هنگام به سپاه ايران مي رسـد و گودرز به پيشواز او مي شتابـد. با دميدن روز، دو لشكــر در برابر يكديگــر صف آرايي مي كننــد. در اين ميان، اشكبــوس همـاورد مي طلبـد و رهام نيـز به نبرد با او مي شتابد. پس از ناكامي و گريز رهام، رستم پياده به جنگ با اشكبوس مي رود چرا كه شتاب او براي رسيدن  به سپاه ايران، رخش را خسته و فرسوده كرده است. فردوسي در اين داستان با استادي بي مانندي، صحنـــه ي نبرد دو هماورد و پرتاب تيـــر رستــم را به تصوير مي كشــد و هيچ نكته اي را فرو نمي گذارد به گونه اي كه حتي با بهره گيري از موسيقي واژه ها و تركيب و تلفيق واج هاي «چ» و «خ» صداي كشيده شدن كمان را به گوش مي رساند:                                                                                         

تهمتن به بند كمر برد چنگ          گزين كرد يك چوبه تير خدنگ                

يكي تير الماس پيكان چو آب          نهاده بر او چار پر عقاب                      

كمان را بماليد رستم به چنگ          به شست اندر آورد تير خدنگ             

برو راست خم كرد و چپ كرد راست          خروش از خم چرخ چاچي بخاست

چو سوفارش آمد به پهناي گوش          ز شاخ گوزنان بر آمد خروش           

چو بوسيد پيكان سرانگشت اوي         گذر كرد بر مهره ي پشت اوي           

بزد  بر  بر و سينه ي اشكبوس          سپهر آن زمان دست او داد بوس        

قضا گفت گير و قدر گفت ده          فلك گفت احسنت و مه گفت زه             

كشاني هم اندر زمان جان بداد          چنان شد كه گفتي ز مادر نزاد (1)       

برخي را عقيده بر آن است كه مرجـع ضمير « اوي » در هـر دو  مصراع بيت ششـم، رستم است و بيت مذكـور با بيت بعد موقوف المعاني است، بدين معنا كه: « وقتـي پيكان تير، سرانگشت رستم را لمس كرد و انتهاي تير از پهنای گوش رستم و از برابر { یا از بالای} ستون مهره هاي او عبور كرد، آن را رها ساخت و بر سينه ي اشكبوس زد». اما مراجعه بـه شاهنامه و تامل در بقيه ي ابيات داستان، خواننده را به اين باور خواهد رساند كـه مرجع ضمير « اوي » در مصــراع دوم اشكبوس است نه رستم، بدين معنا كه: «رسيدن پيكان تير به سرانگشت رستم همان و گذر كـردن بر مهره ي پشت اشكبوس همان». بر اساس ادامه ي داستان پس از آن كه اشكبوس جان داد و «چنان شد كه گفتي ز مادر نزاد»، فرستاده ي خاقان چين تير را از بدن او بيرون مي كشد؛ تيري كه همه ي آن تا پر، پر از خون است. اين تير چنان بلنـد است كـه همه ي لشكر آن را نيـزه مي پندارند. بلندي تيـر، خاقان چين را شگفت زده مي كنـد و از پيران ويسه نام اين پهلوان ايراني را مي پرسد:

نظاره بريشان دو رويه سپاه          كه دارند پيكار گردان نگاه               

نگه كرد كاموس و خاقان چين          بران برز و بالا و آن زور و كين     

چو برگشت رستم هم اندر زمان          سواري فرستاد خاقان دمان           

كزان نامور تير بيرون كشيد          همه تير تا پر پر از خون كشيد           

همه لشكر آن تير برداشتند         سراسر همه نيزه پنداشتند                      

چو خاقان بدان پر و پيكان تير         نگه كرد برنا دلش گشت پير              

به پيران چنين گفت كين مرد كيست         ز گـردان ايران ورا نام چيست     

تو گفتي كه لختي فرومايه اند         ز گردن كشان كمترين پايه اند             

كنون نيزه با تير ايشان يكيست        دل شير در جنگشان اندكيست... (2)    

بديهي است اين تير بلند و نيزه آسا هنگامي به طور كامل و تا پر، پر از خون خواهد شد كه از پشت هماورد نگون بخت گذر کرده باشد.                                                    ناگفتــه پيداست كـه براي حكـم كــردن درباره ي معناي كلمات در متـون نظم و نثر گذشته، پيش از توجـه به معانـي امروزي بايد به معاني تاريخي آن ها توجـه كرد. دكتـر خانلـري در كتاب تاريـخ زبان فارسـي در باب معانـي گـوناگـون و مـوارد استعمال حـرف اضافــــــــــه ي «بـر»مي نويسد: «گاهي اگرچه به ندرت، كلمه ي “بر” به جاي ”از” به كار مي رود:

بر عقب وي پياده اي آمد (حالات 127)

درويشي بر شيخ سؤال كرد (حالات 91)». (3)

در لغت نامه ي دهخدا نيز يكي از معاني گوناگوني كه در ذيل حرف اضافه ي «بر» آمده، معناي «از» است. در اين لغت نامه براي معناي مذكور شواهد زير نقل شده است:                       

«و كشت و برز اين همه ناحيت ها بر آب رود مرو است. (حدودالعالم)

امير ابوالفضل تاختن كرد و او را بگرفت... و اندر ساعت فرمان داد تا بر ميان دو نيم كردند.                                                                                                         (تاريخ سيستان)                                                                                            

و از آن جا به تركستان آمد و باز به سيستان آمد، بر راه مكران به همه جاي غزو كرد. (تاريخ سيستان)                                                                                                     

روز هفتم شهر بگذاشت و بر راه كش به بست شد (تاريخ سيستان)». (4)

باري همه ي شواهد فوق، خط بطلان بر نظر آناني است كه بدون  توجه به سابقه ي تاريخي حرف اضافــه ي «بر» كه گاهــي به جاي حرف اضافــه ي «از» به كــار مي رود، آن را تنها به معناي «از برابر یا بالاي چيـزي» تصـور كرده و با استناد به همين امر مرجع ضمير «اوي» را در مصراع «گذر كرد بر مهره ي پشت اوي» رستم دانسته اند.                                                  

با بررسي كل شاهنامه به دو بيت تقريبا مشابه برمي خوريم كه همه ي شبهات مربوط به مصراع مـورد بحث را مي زدايد زيرا در اين دو بيت كه نمايانگر هنر و قدرت اردشير و بهرام گور در تيراندازي است براي توصيف عبـور تير از بدن شكـار، دقيقا عبارت «گذر كـرد بر...» آمده است و معناي اين دو بيت نيـز آن چنان روشن است كه هيـچ تاويل ديگـري از آن  نمي توان داشت. بـر اساس داستان نخست، روزي اردشيـر به همـراه اردوان و چهار فرزنـد او  به شكار مي رود و با قدرت و استادي تمام تيـري بر سرين گـور نر مي زند كه پيكان و پـر آن از بدن گـور گــذر مي كند:

   به هامون پديد آمد از دور گور        ازان لشكر گشن برخاست شور                                                                                                                                                                                               همه بادپايان برانگیختند                    همي گرد با خوی برآميختند                                                                                                                                                                    همي تاخت پيش اندرون اردشير       چو نزديك شد در كمان راند تير                  

   بزد بر سرون يكي گور نر              گذر كرد بر گور پيكان و پر (5)

بر اساس داستان ديگر نيز بهرام گور در دشت يك چوبه تير بر پشت گور نري كه گور ماده اي را به زير آورده است مي زند، پيكان و پر تير از بدن گور نر مي گـذرد و ماده اش را بـه آن مي دوزد:                                                                                                      

              بهاران و گوران شده جفت جوي        ز كشتن به روي اندر آورده روي       

همي كند پوست اين از آن آن ازين         ز خونشان شده لعل روي زمين       

همي بود بهرام تا گور نر          به مستي جدا شد يك از يك دگر                 

چو پيروز شد نره گور دلير          يكي ماده را اندر آورد زير                  

به زه داشت بهرام جنگي كمان          بخنديد چون گور شد شادمان             

بزد تير بر پشت آن گور نر          گذر كرد بر گور پيكان و پر                

نر و ماده را هر دو بر هم بدوخت          دل لشكر از زخم او برفروخت (6) 

همان گونه كه ملاحظه مي شود حتي اگر هيچ برهان ديگري براي اثبات مدعاي خود نمي يافتيم، استناد به مصراع «گذر كرد بر گور پيكان و پر» كافي بود تا مرجـع ضمير را در مصراع «گذر کرد بر مهره ی پشت اوی» اشکبوس بدانیم نه رستم.

 واقعيت آن است كه شاعر همان گونه كه تير اردشير و بهرام گور را از بدن شكار عبور مي دهد تا  قدرت و هنر آنان را در تيراندازي نشان دهد، در نبرد رستم و اشكبوس نيز مي كوشد تا قدرت و سـرعت تير نامورترين و مؤثرترين قهرمان شاهنامه را بنماياند. چرا كه پهلواني چون رستم كه زادن او همانند زندگي اش شگفتي آفرين و غيرعادي است، خوارق عادتي مانند گرز هفتصد من و عمر  ششصدساله به او منسوب، سيخ كبابش درخت و تيرش با نيزه برابر است، بايد چنان نيرويي در تير نهد كه پشت حريف را نيز بشكافد و هم اندر زمان جان او را بستاند؛ همين نيرو است كه تفاوت او را با هماوردي چــون اشكبــوس كه با تنـي لرز لرزان و رخي سندروس كمان را به زه مي كنــد، مي نماياند. چنين پهلواني حتي اگر با بر و پايي دريده در بن چاهي پرحربه و پرتيغ با ديو مرگ پنجه در پنجه افكنده باشـد، باز هـم چنـان نيرويـي دارد كـه تيــرش از درخت مي گــذرد و شغاد نابرادر را به آن مي دوزد:

                  تهمتن به سختي كمان برگرفت        بدان خستگي تيرش اندرگرفت                                   برادر ز تيرش بترسيد سخت        بيامد سپر كرد تن را درخت                

درختي بديد از برابر چنار        برو بر گذشته بسي روزگار                  

   ميانش تهي و برگش به جاي        نهان شد پسش مرد ناپاك راي                              چو رستم چنان ديد بفراخت دست        چنان خسته از تير بگشاد شست        

درخت و برادر به هم بر بدوخت        به هنگام رفتن دلش برفروخت (7)     

مهم ترين دليل آناني كه مرجع ضمير «اوي» را در مصراع «گذر كرد بر مهره ي پشت اوي» رستم مي دانند، آن است كــه اگـر در اين مصـراع مقصـود از «اوي» اشكبـوس است، چـرا شاعر  در مصـراع نخست بيت بعـدي مي گويد: «بزد بر بر و سينه ي اشكبوس». در پاسخ بايد گفت كه در واقع بين اين دو مصراع از نظر ترتيب رويدادها، تقديم و تاخيري روي داده و ترتيب آن ها در اصل بدين گونه است كه: «وقتي پيكان تير سرانگشت رستم را لمس كرد، او تير را {سريع و با قدرت} بر سينه ي اشكبوس زد به گونه اي كه از مهره ي پشت اشكبوس عبور كرد». البته براي اين تقديم و تاخير، نمونه هاي ديگري نيز در شاهنامه مي توان يافت. به عنوان نمونه به ابيات زير از داستان رستم و اسفنديار دقت كنيد:                                                          

همي رفت رستم، زواره پسش          كجا بود در پادشاهي كسش                

بيامد چنان تا لب هيرمند          همه دل پر از باد و لب پر ز پند                

سپه با برادر هم آن جا بماند          سوي لشكر شاه ايران براند                  

چنين گفت پس با زواره به راز         كه مردي است اين بدرگ ديوساز        

بترسم كه  با او نيارم زدن           ندانم كزين پس چه شايد بدن                 

تو اكنون سپه را هم ايدر بدار         شوم تا چه پيش آورد روزگار             

اگر تند يابمش هم زان نشان          نخواهم ز زابلستان سركشان                

به تنها تن خویش جویم نبرد     نخواهم ز لشکر کسی رنجه کرد                

         كسي باشد از بخت، پيروز و شاد          كه باشد هميشه دلش پر ز داد                 

               گذشت از لب رود و بالا گرفت          همي ماند از كار گيتي شگفت (8)      

همان گونه كه ملاحظه مي شود، در ابيات فوق تقديم و تاخيري روي داده است چرا كه فردوسي از بيت چهارم به بعد درباره ی صحبت محرمانه ي رستم با زواره، سخن مي گويد حال آن كه در بيت سوم رستم سپاه را به همراه برادر خود، زواره، بر لب هيرمند گذاشت و به سوي لشكر اسفنديار حركت كرد. بنابراين رستم پيش از جدايي از زواره و حركت به سوي لشكر اسفنديار، با زواره سخن گفته اما فردوسي بيت سوم را كه درباره ي عزيمت رستم به سوي لشكر اسفنديار است، بر شش بيت مربوط به سخنان رستم مقدم كرده است. با اين توضيحات و با توجه به ترتيب رويدادها، روشن است كه بيت سوم بايد پيش از بيت آخر مي آمده است.                                       

پانوشت ها:

 1- شاهنامه ي فردوسي ( بر اساس چاپ مسكو )، تهران، مؤسسه ي انتشارات سوره، چ اول،  1377، ج 4، صص 560- 559، ب 1305-1297.

2- همان، ج 4، ص 560 ، ب 1314- 1306.

3- تاريخ زبان فارسي، دكتر پرويز ناتل خانلري، تهران، نشر سيمرغ، چ پنجم، 1374، ج 3، ص 338.

4- لغت نامه ي دهخدا، تهران، مؤسسه ي انتشارات و چاپ دانشگاه تهـران، چ دوم از دوره ي جديـد، 1377، ج 3، ص 4484‌ ( ذيل كلمه ي بر ).

5- شاهنامه ي فردوسي، ج 7، ص 1201، ب 164-161.

6- همان، ج 7، ص 1348، ب 726- 720.

7- همان، ج 6 ، ص 1073، ب 206-201.

8- همان، ج 6 ، ص 1041، ب 1009- 1000.