شمیم ادب

چکیده

     

        هدف از نوشتن این مقاله، بیان ساختمان دستوری کنایه است. نگارنده سعی دارد تا نشان دهد که کنایه در قالب­های مختلفی ظاهر می­شود. این بحث از نظر سبک­شناسی حایز اهمیت است؛ به عنوان مثال از نظر سبکی، در بررسی شعر یک شاعر، یکی از شاخه­هایی که می­تواند مد نظر قرار گیرد، این است که چند درصد از کنایه­های یک شعر، فعلی یا اسمی، و . . .  است و با توجه به آن، میزان تأثیر عوامل اجتماعی و سیاسی و فرهنگی جامعه را مورد بررسی قرار داد.

 

 

کلید واژه:

      کنایه، ساختمان دستوری، واژه­ی ساده، ترکیب اضافی و ترکیب وصفی، فعل مرکب، اسم مرکب، صفت مرکب، عبارت فعلی.

 

 

 

 

 

 

                                

مقدمه

       در فارسی، کنایه­ها دارای ساختار دستوری متفاوتی هستند؛ گاهی کنایه در قالب یک واژه­ی ساده ظاهر می­شود، یعنی یک واژه به تنهایی معنای کنایی دارد و گاهی به صورت واژه­ی غیر ساده؛ شامل: واژه­ی مرکب، ترکیبات اضافی و وصفی، فعل مرکب، گروه فعلی و گاهی نیز به شکل جمله، شبه جمله، مصراع و بیت می­آید.                                                    

    در این باره که آیا یک کلمه ( واژه ) به تنهایی می­تواند کنایه باشد یا خیر، بین کسانی که در زمینه­ی علم بیان کار کرده­اند، اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی اعتقاد دارند که کنایه در ترکیب و جمله است نه در واژه­ی ساده اما گروهی معتقدند که کنایه در واژه­ی مفرد نیز وجود دارد.

          ما در این نوشتار سعی کردیم تا با آوردن مثال­ها و نمونه­هایی از نظم و نثر نشان دهیم که کنایه در برخی از واژه­های مفرد نیز به کار می­رود. البته ناگفته نماند که همه­ی فرهنگ        لغت­نویسان و اغلب کسانی که فرهنگ تعبیرات و اصطلاحات و کنایات نوشته­اند، بسیاری از واژه­های ساده را که مجاز یا استعاره بودند به اشتباه کنایه نامیده­اند، شاید دلیلش این باشد که آن­ها نیز مانند قدما به کنایه به مفهوم کلی آن که شامل مجاز و استعاره می­شد، نگاه می­کردند. ما در این جا به توضیح هریک می­پردازیم:

1.       کنایه در یک واژه­ی ساده

     منظور از واژه­ی ساده، کلمه­ای است که فقط از یک جزء تشکیل شده باشد و نتوان آن را به دو یا چند جزء تقسیم کرد. گاهی کنایه­ها به صورت یک واژه­ی تنها آشکار می­شوند. از آن جایی که کنایه اغلب در قالب ترکیب و جمله ظاهر می­شود و کم­تر در کلمه­های مفرد وجود دارد، در کنایه دانستن یک واژه­ی ساده، باید نهایت دقت و احتیاط را به عمل آورد زیرا در این گونه موارد، بین کنایه با مجاز و استعاره ارتباط تنگاتنگی وجود دارد و ممکن است باعث بروز اشتباه شود. حال چند نمونه از کنایه­ در واژه­ی مفرد را  نام        می­بریم:

پلاس= مکر و حیله، راه مکر و حیله را دانستن:

آن پلاست خوش بسوز ای حق شناس                         تا کی از تزویر با حق هم پلاس

( میرزانیا، 1378: 209)

پیاده= عاجز و ناتوان:

« تا به وقت گفتار و کردار پیاده نمانی».                                            (همان: 224)

پرسید ( پرسیدن )= احوال پرسی کردن:

«معلم خدمت کرد و سلام گفت. شیخ جواب داد و او را بپرسید».

                                                                                 ( میهنی، 1371: 429)

پوشید ( پوشیدن)= عفو کردن، بخشیدن:

« به کمال کرم ملکانه بر آن هَفوت رقم و تجاوز کشد و به فضل بی­نهایت پادشاهانه بپوشد و باز بپوشید».                                                                     (همان: 429)

   تر= شاداب:

در ره جانان خوش و تر می­روی                          لاجرم هر لحظه خوش­تر می­روی

                                                                                ( میرزانیا، 1378: 241)

تلخ = شراب :

هر که آن تلخم دهد حلوابها جانش کنم            ور بود پوشیده و پنهان به دوزخ در روید

 (حافظ، 1377: 393 )

 

       ژاژ= بیهوده، هذیان:

این چه ژاژ است و چه هرزه­ای فلان                        من حقیقت یافتم چبود نشان

( زمانی، 1375: 2/ 1728)

سنگ= قدر و قیمت و وقار:

نه با فرش همی بینم نه با سنگ                               ز فر و سنگ بگریزد به فرسنگ

( عفیفی،1372: 1478)

کشید(کشیدن)= تحمل کردن:

«باز دل خوش کردم که هرخواری که پیش آید، بیایید کشید از بهر بودلف را ».

( بیهقی، 1371: 223)

مال (مالیدن)= خرد کردن، تحقیر کردن:

«با خود اندیشه کرده بود که شیخ را به گرسنگی بمالم و در پیش خلق فضیحت کنم».

( میهنی، 1371: 10)

2.      ترکیب

      گاهی کنایه به شکل ترکیب نمودار می شود؛ یعنی، دو یا چند کلمه یا جزء با هم        می­پیوندند و اسم مرکب، فعل مرکب، ترکیب­های اضافی و وصفی و . . . می­سازند؛ گاهی این اجزای به هم پیوسته ( ترکیب شده) دارای معنای کنایی هستند.

 2-1) اسم مرکب

      اسمی است که دارای دو یا چند جزء باشد و بتوان اجزای آن را از هم جدا کرد و هر یک از اجزای آن یا دست­کم یکی از اجزای آن دارای معنای مستقل باشد؛ مراد ما از اسم مرکب در این جا، اسم­های مرکبی است که دارای معنای کنایی باشند:

 

از سر تا قدم = به طور کامل:

 «من از سر تا قدم مطیع شیخ شدم».

                                                                            (میرزانیا، 1378: 63)                                                                                                                                                  

تخته­بند= اسیر،گرفتار:

قید عیال پست کند رای مرد را                       گهواره تخته­بند کند پای مرد را

                                                                     (گلچین معانی، 1373:  1/226)

پنجه­گیری= زورآزمایی:

به یک­دیگر آمیختند آن دو صف                        چو در حالت پنجه­گیری دو کف

                                                                                 (همان:  1/ 208)

خاکدان= دنیا:

تخم نار و نور با خود می­برد زین خاکدان         در بهشت و دوزخ از گفتار و کردار خودی

(همان:  1/ 318)

دل­مشغولی= اضطراب و نگرانی:

«به خراسان هیچ دل مشغولی نیست».

( بیهقی، 1371: 690)

شیرینی= رشوه:

«همه کس را دندان به ترشی کند شود مگر قاضیان را که به شیرینی».

(سعدی، 1371: 193)

مالش= تنبیه، گوشمالی:

به مالش پدران است بالش پسران                        به سر بریدن شمع است سرافرازی نار

( بیهقی، 1371: 429)

نشاندن= زندانی کردن، بازداشت کردن:

«و پس از نشاندن امیرمحمد، این دختر را نزدیک او فرستادند به قلعت و . . .».

( همان: 399)

2-2) صفت مرکب

      صفتی است که از دو یا چند جزء یا بخش مستقل تشکیل شده است و هر جزء دارای معنی جداگانه باشد اما معنی مجموع اجزا غیر از معنی جداگانه­ی اجزا باشد ؛ گاهی مجموع اجزای صفت مرکب دارای معنای کنایی است و منظور در این جا صفت­های مرکبی است که معنای کنایه دارند:

خاکی= فروتن، متواضع:

روزی به طریق خشمناکی                                   شه دید دران جوان خاکی

( عفیفی، 1372: 744)

بی­حساب= فراوان، بسیار:

«باران رحمت بی­حسابش همه را رسیده و خوان نعمت بی­دریغش همه جا کشیده».

( سعدی،1371: 101)

بی­نشان= خداوند:

نمی­توان ز نشان پی به بی­نشان بردن                 و گرنه سنگ نشان است سنگ راه تمام

(گلچین معانی، 1373: 179)

پاک­دامن= پرهیزگار، باتقوا:

پاک­دامن چون زید بیچاره مرد                            تا گریبان چون فتاده در وحل

(میرزانیا، 1378: 170)

 

پنبه در گوش= غافل و بی­خبر:

نظامی بس کن این گفتار خاموش                      چه گویی با جهانی پنبه در گوش

( عفیفی، 1372: 400)

حلقه درگوش= مطیع، تسلیم، غلام:

برآورد پیر دلاور زبان                                 که ای حلقه در گوش حکمت جهان

(سعدی، 1371: 289)

دستگیر= کمک کننده:

گفتم ای دستگیر غم­خواران                           بهترین همه جهان­داران

(میرزانیا، 1378: 405)

سربلند= آبرومند، پیروز، موفق:

تا من آن جا که شهربند شوم                       از بلندیت سربلند شوم

(همان: 535)

سرپنجه= ستمگر:

یکی پادشه­زاده در گنجه بود                     که دور از تو، ناپاک و سرپنجه بود

(سعدی، 1372: 120)

سیه­روی= بی­آبرو، شرمنده و خجل:

بدسگال او که قانون نحوست آمده ا­ست             چو زحل خود را سیه­روی و بداختر یافته

(عفیفی، 1372: 1522)

کمربسته= آماده

بیامد کمربسته گیو دلیر                                  یکی بارکش بادپایی به زیر

(میرزانیا، 1378: 684)

2-3) ترکیب­های وصفی

     در دستور، ترکیب­های وصفی به ترکیب­هایی گفته می­شود که از یک اسم به اضافه­ی صفت ساخته شود که موصوف و صفت هستند؛ ترکیب­های وصفی گاهی دارای معنای کنایی هستند:

برگ سبز= چیز اندک، کم بها:

 بینوایان را به برگِ سبز گاهی یاد کن         چون ز نیرنگ جهان خرج خزان خواهی شدن

( گلچین معانی، 1373: 1/154)

جوفروشان گندم­نمای= دغل­کاران و حیله­گران:

زهی جوفروشان گندم نمای                         جهان­گرد شبکوک خرمن­گدای

( سعدی، 1372: 126)

خاک دامن­گیر= مکان دل­کش:

بشو دست از دل دیوانه چون گردید صحرایی     

                                                   که ممکن نیست کس زان خاک دامن­گیر برگردد

                                                                       ( گلچین معانی،1373: 1/ 318)

روی سپید= پاکی و بی­گناهی:

طاعت ماست با گنه، کز پی نام درخُورَد           روی سپید جامه را داغ سیاه گازری

( خاقانی،  1375 : 600 )

مرغ زندخوان= بلبل:

پند آن پیر مغان یاد آورید                           بانگ مرغ زندخوان یاد آورید

(همان :  653 )

 

2-4) ترکیب­های اضافی

      در دستور، ترکیب اضافی به ترکیبی گفته می­شود که از اسم به اضافه­ی اسم یا ضمیر یا صفت جانشین اسم ساخته شود، این دو کلمه مضاف و مضافٌ الیه هستند و این ترکیب اضافی است؛ گاهی ترکیب­های اضافی دارای معنای کنایی هستند که مراد ما این نوع ترکیب­های اضافی است:

اهل دلق= فقیر، درویش:

جمع گشتندی ز هر اطراف خلق                         از ضریر و لنگ و شل و اهل دلق

( زمانی، 1375: 3 / 299)

صاحب انگشتری= حضرت سلیمان(ع):

از شما شد هدهد دلاله کار                                صاحب انگشتری را راز دار

( اشرف زاده، 1374: 449)

صاحب شرع= پیامبر(ص)

چنین داده است صاحب شرع، فتوا                   که هر کو یک سخن گوید ز دنیا

( همان)

صفه­نشینان خانقاه= صوفیان:

اندر میان صفه­نشینان خانقاه                            یک صوفی محقق پرهیزگار، کو؟

( همان: 455)

مرغ سحر= بلبل:

قدر مجموعه­ی گل مرغ سحر داند و بس             که نه هر کو ورقی خواند معانی دانست

( میرزانیا، 1378: 743)

 

ملک سلیمان= سرزمین فارس:

دلم از وحشت زندان سکندر بگرفت               رخت بر بندم و تا ملک سلیمان بروم

                                                                                                          (همان: 749)

2- 5 ) فعل مرکب

     در فعل مرکب، اجزای فعل­های مرکب مجموعاً یک معنای تازه را می­رسانند؛ به اعتبار معناشناسی، اجزای فعل مرکب، در واقع یک جزء محسوب می­شوند و معنای واحدی را افاده می­کنند. بعضی از فعل­های مرکب با توجه به بافت سخن و جمله، دارای معنای کنایی هستند:

بالا کشیدن= مال کسی را به ناحق خوردن:

 «گمان می­کند من می­خواهم صنار سه شاهی او را بالا بکشم».

( ثروت، 1377: ذیل بالا کشیدن)

تن­زدن= خاموش شدن، ساکت شدن:

چو هم بگریست هم بر خویشتن زد                 به کنجی رفت و ماتم کرد و تن زد

( اشرف زاده، 1374: 183)

پای داشتن= مقاومت کردن، ایستادگی کردن:

بانگ آمد کار چون این جا رسید                     پای­دار ای سگ که قهر ما رسید

( زمانی، 1375: 1/ 872)

پا کشیدن= کناره­گیری و دوری کردن:

در عاشقی ثابت قدم هرگز نباشد آن که او         از کوی یار دلستان از بیم جان پا می­کشد

( عفیفی، 1372: 344)

 

پای فشردن= پایداری کردن، ایستادگی کردن:

موج بلا که کوه بود پیش او چو کاه                  چون کوه پیش صدمت آن پا فشرده­اند

( همان)

پنبه کردن= محو و نابود کردن:

چو پنبه گشت مویت ای یگانه                       که پنبه خواهدت کردن زمانه

( اشرف زاده، 1374: 153)

چشم پوشیدن= صرف­نظر کردن:

 «اگر می­خواهد به وصال قاطرش برسد باید از یک لنگه­ی پنیر چشم بپوشد».

( ثروت، 1377: ذیل چشم پوشیدن)

چشم داشتن= توقع و انتظار داشتن:

که چشم از تو دارند مردم بسی                          نه تو چشم داری به دست کسی

( سعدی، 1372: 80)

دست دادن= حاصل شدن، میسر شدن:

چو نشان یابم ز آب زندگی                             سلطنت دستم دهد در بندگی

                                                                                ( میرزانیا، 1378: 396)

دست داشتن= علم و آگاهی داشتن:

یکی در نجوم اندکی دست داشت                     ولی از تکبر سری مست داشت

( سعدی، 1371: 330)

گوش داشتن= مراقب بودن، متوجه شدن:

ز فرمان­برانم کسی گوش داشت                        که آغوش رومی در آغوش داشت

( سعدی، 1372: 365)

دست خاییدن= تعجب کردن:

همه نخل­بندان بخایند دست                         ز حیرت که نخلی چنین کس نبست

( همان: 174)

سرجنباندن= گوش دادن، شنیدن:

 «اکنون این جا بنشین تا من حدیث احمدک واتو می­گویم تو سر می­جنبان».

(میهنی، 1371: 254) 

فرمان یافتن= مردن:

« حال­ها بگشت و امیر محمود فرمان یافت».

                                                                                  ( بیهقی، 1371: 399)

جگر خوردن= در رنج­ها و غم­ها تحمل و بردباری کردن:

« شیخ گفت: اول قدم جگر می­باید خورد».

                                                                                 ( میهنی، 1371: 145)

دررفتن= گریختن، فرار کردن:

« فرز و چابک از جلوی آقا معلم دررفتم».

                                                                         ( ثروت، 1377: ذیل در رفتن)

برنشستن= سوار اسب شدن:

« شیخ فرود آمد و خواجه محمود را دربرگرفت و بپرسید و برنشست و به شهر درآمدند».

 ( میهنی، 1371: 61)

      دو فعل مرکب « دررفتن» و « برنشستن» فعل پیشوندی نیستند زیرا « در» و « بر» حرف اضافه نیستند بلکه « در» ( درون) اسم و « بر» ( بالا، روی) قید است. ( ارژنگ، 1374: 1

2 - 6) عبارت­های فعلی (گروه فعلی)

           عبارت فعلی، گروهی از کلمات هستند که در کنار هم و همراه با فعل می­آیند و معنای واحدی را می­رسانند، عبارت­های فعلی بیش از دو جزء تشکیل شده و یکی از آن اجزا معمولاً حرف اضافه است. چند نمونه از عبارت­های فعلی که در مفهوم کنایی به کار می­روند، عبارت­اند از:

از پا افتادن= سخت خسته و درمانده شدن:

« آن قدر دنبال خانه راه رفتیم که از پای افتادیم».

                                                                      ( ثروت: 1377: ذیل از پا افتادن)

از جا رفتن= بی­قرار شدن:

مگر ز فیض ازل یافتی نظر صائب؟                    که هر که زمزمه­ات را شنید از جا رفت.

 ( گلچین معانی، 1373: 97)

از سر نهادن= کنار گذاشتن، رها کردن:

گر هر دو جهان زیر و زبر خواهد شد                 سر بنهم و سودای تو از سر ننهم

( اشرف­زاده، 1374: 44)

به صحرا آمدن= آشکار شدن، رخ نمودن:

« در روزگار محمود و مسعود و . . .  هیچ گبری و ترسایی و رافضی را زهره­ی آن نبود که به صحرا آمدندی ».                                                        ( میرزانیا، 1378: 396)

     برخر نشاندن= رسوا کردن:

اندر آوردش بر قاضی کشان                       کاین خر ادبار را بر خر نشان

( زمانی، 1375: 6/ 1508)

 

در جوال کردن= فریب دادن:

گر چه بودی مرغ زیرک از کمال                 بانگ مرغی کردت آخر در جوال

( عطار، 1372: 119)

دست بر کشیدن= دعا و راز و نیاز کردن:

نه صاحب­دلان دست بر می­کشند               که سر رشته از غیب در می­کشند

( سعدی، 1372: 181)

رخت برگرفتن= کوچ کردن:

رخت برگیر از این خراب که هست                بام سوراخ و ابر طوفان باد

( عفیفی، 1372: 1138)

      فطیر در بستن= از فرصت استفاده کردن:

ای خمیرت کرده در چهل صبح، تأیید اله    چون تنورت گرم شد آن به که در بندی فطیر

( شفیعی کدکنی، 1372: 151)

از پای درآمدن= درمانده شدن، ناتوان گشتن:

تن بیمار من از پای درآمد چه شود                گر قدم رنجه کنی بر سر بیماری آیی

( عفیفی، 1372: 124)

از در درآمدن= وارد شدن:

ز در درا و شبستان ما منور کن                    هوای مجلس روحانیان معطر کن

( حافظ، 1377: 310)

از کوه در رفتن= خشمگین شدن، به خشم آمدن:

 «کولن اخلاق سگی پیدا کرده بود و برای هیچ و پوچ از کوره در می­رفت».

     ( ثروت، 1377: ذیل از کوه در رفتن )

انگشت در دندان ماندن= متعجب و متحیر شدن:

ز عزت عقل و جان حیران بمانده                 خرد انگشت در دندان بمانده

( اشرف­زاده، 1374: 63)

بخیه بر روی افکندن= رسوا شدن:

سوزنی چون دید با عیسی به هم                  بخیه با روی اوفکندش لاجرم

( عطار، 1372: 5)

دست بر سرداشتن= ماتم­زده و سوگوار بودن:

دست من گیر و مرا فریادرس                   دست بر سر چند دارم چون مگس

( همان)

 دست برکش کردن= با حالت احترام ایستادن:

همی بود پیشش پرستارفش                     پر اندیشه و دست کرده به کش

( فردوسی ،  1371 : 6 / 221 )

دست به دست بردن= رونق و ارزش بسیار داشتن :

زبان کلک تو حافظ چه شکر آن گوید        که گفته­ی سخنت می­برند دست به دست

( حافظ ، 1377: 109)

3. جمله

        گاهی جمله­هایی را در کلام به کار می­بریم که با توجه به متن و موقعیت، معنای کنایی دارند و کل جمله یک کنایه است؛ یعنی ، هیچ بخشی از جمله را نمی­توان حذف کرد و اغلب این نوع جمله­ها ضرب­المثل نیز هستند:

-        با حلوا حلوا گفتن دهن شیرین نمی­شود = کار با کردار به انجام می­رسد نه با گفتار.

-        شاهنامه آخرش خوش است = از پیش­داوری باید پرهیز کرد.

-        یک دست صدا ندارد = کنایه از اتحاد و هم­بستگی است.

-        دهنش بوی شیر می­دهد = خام و بی­تجربه است.

-        زیرا این کاسه نیم­کاسه­ای است = توطئه و نقشه­ای نهفته است.

-        زاغ خواست راه رفتن کبک را بیاموزد، راه رفتن خود را هم فراموش کرد = کنایه از تقلید کورکورانه است.

-        جوجه را آخر پاییز می­شمارند:

       وقتی که می­گوییم « جوجه را آخر پاییز می­شمارند»، معنای کنایی آن این است که باید از پیش­داوری پرهیز کرد و باید دید که نتیجه­ی کار چه از آب درمی­آید؛ اگر ما به جای واژه­ی جوجه هر واژه­ی دیگری مثل: مرغ، خروس و . . . قرار دهیم، رابطه­ی لازمیت بین معنای حقیقی و معنای مجازی از بین می­رود و جمله از حالت کنایه بودن و معنای کنایی که از این تعبیر در نظر داشته­اند، خارج می­شود.

 

4. شبه­جمله

      شبه­جمله کلامی است که ساختار جمله ندارد اما معنای یک جمله­ی کامل را      می­رساند. برخی از شبه­جمله­ها در معنی کنایی به کار می­روند:

بسم­الله= آغاز به انجام کاری کردن:

 مده به خاطر نازک ملامت از من، زود          که حافظ تو خود این لحظه گفت: بسم­الله

( حافظ، 1377: 321)

بسم­الله= دست به کار شدن:

« اگر این کفالت می­نمائی و کلفتی نیست، بسم­الله».

( وراوینی، 1370: 84)

یاالله= زودباش، عجله کن:

« یاالله پسر، برو کنار تا  من بتوانم از جایم بلند شوم».

(  ثروت، 1377: ذیل یالله)

5. مصراع

      گاهی کنایه­ها در قالب یک مصراع ظاهر می­شوند و یک مصراع، معنای کنایی دارد:

دشت سواران نیزه­گذار= کنایه از عربستان:

یکی مرد بود اندر آن روزگار                          ز دشت سواران نیزه­گذار

( فردوسی، 1371: 1/ 43)

دندان پیشین ندارد فلان = کنایه از فلانی لکنت زبان دارد:

یکی را بگفتم ز صاحب­دلان                           که دندان پیشین ندارد فلان

( سعدی، 1372: 169)

 

ریش در دست دیگری دارد = کنایه از اسیر است و از خود اختیاری ندارد:

هر که دل پیش دلبری دارد                           ریش در دست دیگری دارد

( دهخدا، 1374: 885)

ز خاک سیه اندر آمد به زین = کنایه از سوار اسب شد:

نهاد آن بن نیزه را بر زمین                            ز خاک سیه اندر آمد به زین

( فردوسی، 1373: 6/ 2079)

مقام خالق یکتای بی­چون = کنایه از دل:

ز زهر آلوده پیکان گشت پر خون                     مقام خالق یکتای بی­چون

( تقوی، 1373: 200)

 

6.      بیت

      گاهی کل یک بیت، دارای معنای کنایی است.

بیت زیر کنایه از خداوند است:

اول و آخر به وجود و حیات                         هست کن و نیست کن کاینات

( ثروتیان، 1372: 43)

بیت زیر کنایه از مقام و منزلت قزل ارسلان است:

    نه کرسی فلک نهد اندیشه زیر پای                 تا بوس بر رکاب قزل ارسلان زند

( میرزانیا، 1378: 924)

بیت زیرکنایه از خداوند است:

      سابقه سالار جهان قدم                               مرسله پیوند گلوی قلم

( ثروتیان، 1372: 43)

بیت زیر کنایه از تحمل سختی­ها و خوش­بین بودن است:

      اندرین دایره می­باش چو دف حلقه به گوش     ور قفایی خوری از دایره­ی خویش مرو

( حافظ، 1377: 316)

شعر زیر از پروین اعتصامی، کنایه از دشمنی پنهان و کینه­توزی است:

         و این جهان پر از صدای حرکت پاهای مردمی است/ که هم­چنان که تو را می­بوسند/ در ذهن خود طناب دار تو را می­بافند.

( شمیسا، 1371: 250)

 

 

 

نتیجه

      از این بحث به این نتیجه می­رسیم که کنایه از دیدگاه دستوری دارای ساختار­های متفاوتی است و برخلاف نظر بعضی از علمای بلاغت، که معتقدند کنایه در واژه­ی مفرد وجود ندارد، ما با آوردن مثال­ها و نمونه­هایی از نظم و نثر نشان دادیم که کنایه در برخی از واژه­های مفرد نیز به کار می­رود. بحث ساختار کنایه در تحقیقات سبک­شناسانه در بررسی ویژگی سبکی یک شاعر حایز اهمیت است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

----------------------------------------------------------------------                  

    * نگارنده در مقاله­ی دیگری، ساختار کنایه را از دیدگاه زبان­شناسی مورد بررسی قرار داده است.

a.raz18@yahoo.com Email

 

 

 

 

منابع

 

1-    احمد گیوی، حسن و حسن انوری (1370). دستور زبان فارسی. چ 9 .تهران: فاطمی.

2-    ارژنگ، غلام­رضا (1374). دستور زبان فارسی امروز. چ 3 .تهران: قطره.

3-    اشرف­زاده، رضا (1374) .فرهنگ نوادر لغات و ترکیبات و تعبیرات آثار عطار نیشابوری. چ 3 .مشهد: آستان قدس رضوی.

4-    بیهقی، ابوالفضل محمدبن­حسین (1374). تاریخ بیهقی. به کوشش خلیل­خطیب­رهبر. چ 2 . تهران: مهتاب.

5-    پرتو آملی، مهدی (1385). ریشه­های تاریخی امثال و حکم. چ2. تهران: سنایی.

6-     تقوی، سیدنصرالله (1373). هنجار گفتار. اصفهان. فرهنگ سرای اصفهان.

7-    ثروت، منصور و رضا انزابی­نژاد (1377). فرهنگ لغات عامیانه و معاصر. چ 1. تهران: سخن.

8-    ثروتیان، بهروز (1372). گزیده­ی مخزن الاسرار. چ1. تهران: توس.

9-    حافظ شیرازی، شمس الدین­محمد (1377). دیوان غزلیات. به کوشش ع. جربزه­دار. چ 6. تهران: اساطیر.

     10- خاقانی، افضل­الدین بدیل (1375). دیوان خاقانی. ویراسته­ی میرجلال­الدین کزازی.                     1        چ1. تهران: مرکز.

11- زمانی، کریم (1375). شرح جامع مثنوی معنوی. چ3. تهران: اطلاعات.

12- سعدی شیرازی، شیخ مصلح الدین (1372). بوستان سعدی. تصحیح و توضیح        غلام­حسین یوسفی. چ 4. تهران: خوارزمی.

13- ______  (1371). کلیات سعدی. تصحیح محمدعلی فروغی. چ 4. تهران: ققنوس.

14- ______  (1366). گلستان. چ 7. تهران: جاودان.

15- شفیعی کدکنی، محمدرضا (1372). تازیانه­های سلوک. چ 1. تهران: آگاه.

16- شمیسا، سیروس (1371). بیان. چ 2. تهران: فردوس.

17- عفیفی، رحیم (1372). فرهنگ­نامه­ی شعری. چ 1. تهران: سروش.

18- فردوسی، حکیم ابوالقاسم (1371). شاهنامه­ی فردوسی. به کوشش و زیر نظر سعید حمیدیان. چ1. تهران: قطره.

19- گلچین معانی، احمد (1373). فرهنگ اشعار صائب. چ2. تهران: امیرکبیر.

20 - میرزانیا، منصور(1378). فرهنگ­نامه­ی کنایه. چ1. تهران. امیرکبیر.

21- میهنی، محمدبن منور (1371). اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید. مقدمه و                                                                                                                 تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی. چ 3. تهران: آگاه.

22- ناتل خانلری، پرویز (1373). دستور زبان فارسی. چ 13. توسن.

23- وراوینی، سعدالدین (1370). مرزبان­نامه. به کوشش خلیل خطیب رهبر. چ 4. تهران: صفی­علی شاه.  

 

 

 

***